توسط : تصمیم تازه ویکیپدیا درباره بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا فقط یک تغییر فنی در لینکها نیست؛ این اتفاق میتواند روی شیوه استناددهی، دسترسی به مطالب پشت دیوار پرداخت و حتی مفهوم «اعتماد» در آرشیوهای اینترنتی اثر بگذارد. وقتی یک سرویس آرشیو وب همزمان متهم به سوءاستفاده از مرورگر کاربران و دستکاری محتوای ذخیرهشده میشود، طبیعی است که بزرگترین دانشنامه آنلاین دنیا دست به ترمز بزند—حتی اگر آن سرویس سالها یکی از میانبرهای رایج برای دیدن محتوای قفلشده بوده باشد.
تصمیم تازه ویکیپدیا درباره بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا فقط یک تغییر فنی در لینکها نیست؛ این اتفاق میتواند روی شیوه استناددهی، دسترسی به مطالب پشت دیوار پرداخت و حتی مفهوم «اعتماد» در آرشیوهای اینترنتی اثر بگذارد. وقتی یک سرویس آرشیو وب همزمان متهم به سوءاستفاده از مرورگر کاربران و دستکاری محتوای ذخیرهشده میشود، طبیعی است که بزرگترین دانشنامه آنلاین دنیا دست به ترمز بزند—حتی اگر آن سرویس سالها یکی از میانبرهای رایج برای دیدن محتوای قفلشده بوده باشد.
تصمیم ویکیپدیا دقیقاً چه بود و چرا مهم است؟
بر اساس جمعبندی بحثهای داخلی ویکیپدیا، سردبیران این پروژه به این نتیجه رسیدند که لینکهای مربوط به Archive.today (و دامنههای همخانوادهاش مثل archive.is و archive.ph) باید از مقالات حذف شود و این دامنهها در «اسپم بلکلیست» قرار بگیرند؛ یعنی از این به بعد، افزودن دوباره چنین لینکهایی عملاً در سطح ویکیپدیا مسدود میشود. اهمیت تصمیم از اینجا میآید که گفته شده این سرویس بیش از ۶۹۵ هزار بار در ویکیپدیا لینک شده بود؛ عددی که نشان میدهد Archive.today صرفاً یک ابزار حاشیهای نبوده و سالها نقش «راه میانبر» برای ارجاع و دسترسی را بازی کرده است.
این اولین بار هم نیست که ویکیپدیا سراغ محدودسازی این سرویس میرود. طبق همان صفحات بحث، Archive.today پیشتر در سال ۲۰۱۳ بلکلیست شده بود و سپس در ۲۰۱۶ از بلکلیست خارج شد. برگشت دوباره به محدودسازی، یعنی ویکیپدیا معتقد است ریسکهای فعلی از مزایای این سرویس سنگینتر شدهاند. در چنین شرایطی، بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا به یک پیام روشن برای اکوسیستم وب تبدیل میشود: «آرشیو بودن» بهتنهایی معادل «قابل اعتماد بودن» نیست.
اتهام DDoS و نگرانی از دستکاری محتوای آرشیوشده
محور اصلی تغییر رویکرد، دو نگرانی جدی است: نخست، ادعای درگیر بودن سرویس در یک حمله DDoS و دوم، شواهدی درباره تغییر دادن محتوای صفحات آرشیوشده. در توضیح ویکیپدیا آمده که این پروژه نباید کاربرانش را به سایتی هدایت کند که از کامپیوتر بازدیدکنندگان سوءاستفاده میکند تا یک حمله «منع سرویس توزیعشده» (DDoS) شکل بگیرد. ماجرایی که در مرکز این ادعا قرار دارد، به بلاگر «یانی پاتوکالّیو» مربوط میشود.
طبق روایت پاتوکالّیو، از ۱۱ ژانویه کاربرانی که صفحه CAPTCHA سرویس آرشیو را باز میکردند، بدون اطلاع خودشان یک قطعه جاوااسکریپت را بارگذاری و اجرا میکردند که به وبلاگ Gyrovague او درخواست جستوجو میفرستاد؛ اقدامی که ظاهراً با هدف جلب توجه او و بالا بردن هزینه میزبانیاش انجام میشد. خود پاتوکالّیو پیشتر در ۲۰۲۳ هم درباره Archive.today نوشته و مالکیت آن را «ابهامآلود» توصیف کرده بود؛ هرچند به مالک مشخصی نرسید، اما حدس زد با پروژهای تکنفره از سوی فردی روس، با توان فنی بالا و دسترسی در اروپا طرف هستیم.
اما بخش دوم—یعنی «قابل اتکا نبودن»—برای پروژهای مثل ویکیپدیا حتی حساستر است. سردبیران اشاره کردهاند که شواهدی ارائه شده مبنی بر اینکه اپراتورهای سرویس، محتوای برخی صفحات آرشیوشده را تغییر دادهاند. در همین پرونده هم به اسنپشاتهایی اشاره شده که به نظر میرسد در آنها نام پاتوکالّیو به صفحه آرشیوشده تزریق شده است. اگر یک آرشیو بتواند بعداً متن ذخیرهشده را دستکاری کند، آن آرشیو دیگر نقش «سند» را از دست میدهد—و دقیقاً همینجاست که بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا از یک بحث امنیتی به یک بحران اعتبار تبدیل میشود.
این تصمیم چه اثری روی استنادها و دسترسی به محتوای پشت دیوار پرداخت دارد؟
Archive.today برای بسیاری از کاربران بهخاطر یک کاربرد ساده محبوب بود: دیدن مطالبی که پشت paywall قفل شدهاند. همین ویژگی باعث میشد برای ویکیپدیا هم جذاب باشد، چون گاهی منابع خبری یا پژوهشی آنلاین بدون اشتراک قابل مشاهده نیستند و لینک آرشیوی، دسترسی خواننده را آسان میکند. با این حال، ویکیپدیا معمولاً بین «دسترسی» و «قابلیت اتکا» باید یکی را اولویت بدهد؛ چون فلسفه استناد در دانشنامه این است که خواننده بتواند منبع را بررسی کند، اما مهمتر از آن، این است که منبع دستکاری نشده باشد.
راهنمایی تازه ویکیپدیا از سردبیران میخواهد لینکهای Archive.today و دامنههای مرتبط را حذف کنند و بهجای آن، یا لینک منبع اصلی را بگذارند یا از آرشیوهای دیگری مثل Wayback Machine استفاده کنند. این یعنی برای هزاران مقاله، کار «پاکسازی لینکها» و «جایگزینی ارجاعها» احتمالاً زمانبر خواهد بود. از طرف دیگر، برای خواننده عادی هم ممکن است نتیجه این باشد که بعضی منابع پشت paywall دوباره سختتر قابل دسترس شوند—اما ویکیپدیا ترجیح داده این هزینه را بپذیرد تا ریسکهای امنیتی و اعتباری را کاهش دهد. به بیان ساده، بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا یک انتخاب میان راحتی کوتاهمدت و اعتماد بلندمدت است.
واکنش آرشیو تودی و بهترین جایگزینهای عملی برای کاربران و ویرایشگران
در وبلاگی که از سایت Archive.today لینک شده، فردی که ظاهراً مالک یا گرداننده سرویس است، ارزش Archive.today برای ویکیپدیا را نه «عبور از paywall»، بلکه «واگذار کردن مسائل کپیرایت» توصیف کرده و سپس نوشته که اوضاع «بد پیش نرفته» و قرار است شدت «DDoS» را کمتر کند. این موضعگیری، حتی اگر به معنای پذیرش کامل اتهام نباشد، برای جامعهای مثل ویکیپدیا کافی است تا بگوید: وقتی طرف مقابل درباره چنین اقدامی با ادبیات سبکسنگین کردن صحبت میکند، اعتماد دوباره سخت خواهد بود.
از نظر عملی، بهترین مسیر برای جایگزینی لینکها روشن است: اولویت با لینک منبع اصلی است (حتی اگر paywall داشته باشد)، و اگر نیاز به آرشیو باشد، استفاده از سرویسهای جاافتادهتر مثل Wayback Machine گزینه کمریسکتری به نظر میرسد. برای کاربران هم توصیه کاربردی این است که هر آرشیوی را «منبع قطعی» تلقی نکنند: تاریخ ذخیرهسازی، نسخههای متعدد، و امکان تطبیق با نسخه اصلی را بررسی کنند. در نهایت، بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا یک هشدار عمومی است که در اینترنتِ امروز، ابزارهای محبوب هم ممکن است ناگهان زیر سؤال بروند—و مدیریت ریسک، بخشی از سواد رسانهای و دیجیتال است.
در ظاهر، ماجرا با حذف چند لینک شروع شد، اما در واقع بحث بر سر امنیت کاربران و اعتبار سندهای آنلاین است. اتهام استفاده پنهانی از مرورگر کاربران برای DDoS و نگرانی از دستکاری صفحات آرشیوشده، باعث شد ویکیپدیا به سمت محدودسازی جدی برود و سردبیران را به جایگزینی منابع با لینک اصلی یا Wayback Machine هدایت کند. اگر این روند ادامه پیدا کند، بلکلیست شدن آرشیو تودی در ویکیپدیا میتواند به بازتعریف معیارهای اعتماد در آرشیوهای وب منجر شود—جایی که «قابلیت اتکا» مهمتر از «دور زدن محدودیتها» است.
سوالات متداول
بیشتر بخوانید:
منبع:
